Wegwijzer naar betrouwbare informatie over jouw geldzaken
Wegwijzer naar betrouwbare informatie over jouw geldzaken
Alle thema's in één oogopslag
Meer thema's
U bent hier:Home»In 't nieuws»verslag-platformbijeenkomst-struisvogelpolitiek-en-kuddegedrag.rtd
thema
09 oktober 2014

Verslag platformbijeenkomst - Struisvogelpolitiek en Kuddegedrag

Hoe bevorderen we in Nederland verantwoord financieel gedrag? Dit is de belangrijkste ambitie in de nieuwe strategie van Wijzer in geldzaken en dit was ook het thema van de jaarlijkse platformbijeenkomst in Diergaarde Blijdorp in Rotterdam. Experts uit de gedragswetenschap deelden hun laatsten inzichten. Onder aanvoering van een panel met deskundigen van maatschappelijke organisaties zocht de zaal naar kruisverbanden tussen financieel gedrag en andere vormen van menselijk gedrag.

Koning Máxima: Financiële educatie

Koningin Máxima opende de dag met een speech waarin ze in ging op de internationale ontwikkelingen op het gebied van financiële educatie. Ze vertelde hoe India het aanpakt. De erevoorzitter van het platform toonde de zaal enkele posters die op het Indiase platteland worden verspreid. Dorpsbewoners krijgen hierop bijvoorbeeld het verschil tussen essentiële en niet-essentiële uitgaven uitgelegd. Ook geven de posters praktische tips hoe dorpelingen het beste met geld kunnen omgaan.

“Waar kun je dat geld het best bewaren? Niet thuis, waar het door de muizen wordt opgegeten, waar dieven het kunnen stelen en waar je echtgenoot erbij kan! Maar op de bank dus! Want daar levert het rente op, waardoor je meer kunt investeren bijvoorbeeld in je bedrijf. Dit voorbeeld laat zien hoe belangrijk het is dat je boodschap past bij de cultuur en de belevingswereld van de mensen die je wilt bereiken.”

De aandacht voor financiële educatie is wereldwijd flink toegenomen, aldus de koningin. “Zes jaar geleden was Nederland een van de eerste landen die een nationale strategie lanceerde. Inmiddels zijn er twintig landen met een nationale aanpak. En nog eens vijfentwintig landen zijn heel ver gevorderd met de ontwikkeling daarvan.”

Drie aspecten van verantwoord financieel gedrag

Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem legde het probleem op tafel dat voordat we financieel verantwoord gedrag kunnen bevorderen, we eerst moeten weten wat we daarmee bedoelen. Hij benoemde drie aspecten van verantwoord financieel gedrag waarover iedereen het eens is.

Dat is ten eerste een huishoudboekje dat op orde is. “Het basisprincipe is simpel: je moet rondkomen. Niet in de eerste week van de maand vijf keer uit eten, als dit betekent dat je aan het eind van de maand de boodschappen niet meer kunt betalen.”

Ten tweede voorbereid zijn op de lange termijn. Hij gaf als voorbeeld de hypotheek. “Door alvast af te betalen of een lagere hypotheek te nemen dan de waarde van het huis, neemt de kans op een restschuld bij gedwongen verkoop af.”

Het laatste punt dat de Minister aanstipte is dat Nederlanders bewust kiezen als ze financiële producten aanschaffen. Hierbij is ook een taak weggelegd voor de financiële sector.

'Future self'

De Minister wees erop dat slechts 18 procent van de Nederlanders verder dan tien jaar vooruit kijkt wat betreft zijn financiën. Dit onvermogen om na te denken over de lange termijn is een centraal onderdeel van het werk van de Amerikaanse gedragseconoom Dan Goldstein. “Nadenken over onze gezondheid of vermogen in de toekomst is heel moeilijk. We kunnen ons niet voorstellen hoe we in de toekomst zijn en we geloven niet dat we dan de gevolgen van de beslissingen die we vandaag nemen met ons mee zullen dragen. We behandelen onze ‘future self’ als een vreemdeling.”

Deze ‘future self’, of ‘toekomstige ik’, zou volgens Goldstein van een vreemdeling een goede bekende moeten worden. De sleutel bij het bevorderen van verantwoord financieel gedrag is om jongeren te laten nadenken over hun eigen ‘future self’. De onderzoeker denkt dat technologie hierbij een grote rol zou kunnen spelen. Een voorbeeld hoe dit in de praktijk werkt is door mensen te confronteren met hun ‘future self’ door ze foto’s te laten zien van hoe ze eruit zien als ze bejaard zijn. Het blijkt dat als mensen zo’n foto te zien krijgen terwijl ze een periodiek spaarbedrag instellen, dat spaarbedrag hoger uitvalt.

Pensioen is later heel fijn, maar het is nu vervelend

Ook hoogleraar sociale en economische psychologie Marcel Zeelenberg wees er in zijn presentatie op dat het voor mensen heel moeilijk is om na te denken over de verre toekomst. “Wij hebben last van present bias. We letten op het nu. Pensioen is later heel fijn, maar het is nu vervelend.” Het gevolg is dat mensen het voor zich uit schuiven. Volgens Zeelenberg is het ook niet makkelijk om mensen te motiveren ernaar te gaan kijken. Vooral de boodschap dat het belangrijk is dat ze dat doen is riskant. “Als je zegt dat het heel belangrijk is en goed om er wat aan te doen, dan zeggen mensen ‘het zal wel heel moeilijk zijn, ik moet even wachten tot het weekend, of de paasvakantie dan heb ik tijd. Als je de voordelen op lange termijn benadrukt kan dat contraproductief werken.”

De Tilburgse hoogleraar pleitte daarom voor een evidence-based aanpak bij het bevorderen van verantwoord financieel gedrag. Hij zei er meteen bij dat dit nadrukkelijk niet betekent dat beleid en andere maatregelen gebaseerd worden op de wetenschappelijke literatuur. “Je moet in de praktijk uitproberen of een interventie het effect heeft dat je voor ogen had.”

Experts aan het woord

Hierna was het de beurt aan experts uit andere velden waar gedragsverandering een belangrijk thema is. Gerda Feunekes (directeur Voedingscentrum), Heleen van Zutphen (directeur Nederland Schoon), Linda van der Eijck (directeur Veilig Verkeer Nederland) en Tiny Beks (Belastingdienst) kwamen op het podium voor de paneldiscussie.

Feunekes van het Voedingscentrum constateerde dat er veel overeenkomsten zijn tussen goede voeding en verantwoord financieel gedrag. “Het zijn allebei complexe gedragingen. Het voordeel komt vaak niet meteen en kan soms jaren op zich laten wachten. We hebben dezelfde uitdaging om het voordeel dichterbij te brengen.” Het voedingscentrum doet dat onder meer door de gedragsverandering op te hakken in kleine stukjes. “In één keer van ongezond naar de schijf van vijf is een hele stap. In verschillende fases van gedragsverandering moet je ook verschillende dingen doen.”

Veilig Verkeer Nederland heeft veel positieve ervaringen met mensen die elkaar beïnvloeden. “We vragen doelgroepen anderen aan te spreken. Met name jongeren geven aan ons terug dat we het leuk en hip moeten maken. Dat proberen we ook voor ouderen te doen”, vertelde Van der Eijck. Dit betekent in de praktijk dat kleinkinderen hun grootouders stimuleren om een fietscursus te volgen en middelbaar scholieren die kinderen op hun oude basisschool laten zien hoe ze naar de nieuwe school moeten fietsen en ouders elkaar aanspreken op het rijgedrag in de buurt.

Van Zutphen van Nederland Schoon wees op het effect van nudges, kleine aanpassingen in de omgeving waardoor mensen hun gedrag veranderen. “Een prullenbak is een nudge, een zebrapad ook. Het zijn simpele dingen waar je gedrag onbewust mee beïnvloed. Als je het hebt over maatschappelijke effecten kunnen nudges heel goed helpen, iedereen is er ontvankelijk voor.”

De Belastingdienst zet burgers ook aan om het gewenste gedrag te vertonen, maar doet dat door ze te helpen met hun belastingaangifte. De afgelopen jaren wordt steeds meer informatie in digitale aangiften al vooraf ingevuld. Belastingbetalers hoeven deze bedragen dan alleen maar te controleren. Dit riep de vraag op of het burgers niet gemakzuchtig maakt. Beks: “Dat dilemma hebben wij ook gezien. Wij hebben bijvoorbeeld een campagne gericht op jongeren. Ze hebben vaak bijbaantjes en wij kunnen zien dat ze kans hebben op een teruggaaf. Zij krijgen hierover actief informatie van ons, maar dan nog zie je dat de respons niet honderd procent is. Dan kunnen wij het nog makkelijker maken, bijvoorbeeld met een app, maar dan krijg je wel de vraag of je ze dan niet het idee geeft dat de belastingdienst zich over hun ontfermt.”

Heb het lef om te stoppen als iets niet werkt

Gita Salden, directeur Financiële Markten van het ministerie van Financiën en voorzitter van Wijzer in geldzaken, greep in haar afsluiting terug op de vele inzichten, methoden en tips die tijdens de dag voorbij waren gekomen. “Het sluit aan bij de herijkte missie van Wijzer in geldzaken als het gaat om gedrag. We moeten niet bang zijn om dingen te proberen, maar ook het lef hebben om te stoppen als iets niet werkt.”

Bekijk hier het videoverslag van de Platformbijeenkomst

Zoek in het nieuws
Zoek op onderwerp
Zoek op periode